Бұқаралық сананың эмпирикалық, күнделікті өмір сүру тәжірибесінде бей-берекет туындайтын және қоғам мүшелерінің басым бөлігіне тән сана екендігі баршамызға аян. У.Липман мен Э.Бернайс өз теорияларында адам психикасының инстинктивті-эмоциялық жағына әсер ету әдістемесінің көмегімен бұқаралық сананы үстем таптың мүддесіне сай басқаруды ұсынады, мысалы, «оқиғаны жасау» әдісі арқылы ұйымдастырылған сыртқы қоздырғыш түйсік пен эмоцияға әсер етіп адамдардың өздерінде бар стереотипті өзіне бағындырады немесе оны жойып, жаңасын қалыптастырады. Саяси манипуляцияның екі басты моделін бөліп қарастыруға болады: психологиялық және рационалдық.
Алғашқы модельдің басты сипаттамасы – оның жеке тұлғаның кез келген психологиялық ынтаға жылдам реакциясын пайдалануында. Мұндағы манипуляцияның мәні – манипуляторға қажетті реакцияны туындатуға қабілетті психологиялық тетіктерді әрекет етуге итермелейтін сәйкес ынтаны таңдауында. Бұл бағытта адам тек стимул – реакция қағидасы бойынша жұмыс істейтін қарапайым тетік ретінде қарастырылады. Рационалдық модельде манипуляция психологиялық мотивті қолдану арқылы емес, алдау мен арбау арқылы жүзеге асырылады.
Бұл модельге тән манипуляция нысандарына келесілерді жатқызуға болады: қатардағы азаматқа қолжетімді ақпарат көлемін азайту; үгіт-насихатты қолдану, яғни азаматтарға ішінара шыншыл, бірақ бағытталған ақпаратты беру; құпиялылықты сақтау, яғни ресми саяси бағытқа зиян келтіруі мүмкін ақпаратты қасақана жасырып қалу; үлкен ақпараттық жүктеме, яғни қатардағы азаматтың дұрыс меңгеріп нақты баға беру мүмкіндігін шектеу үшін әдейі мөлшерден тыс ақпарат беру. Мұндай әдіс арқылы жеке тұлғаның нақты ақпарат алуға мүмкіндігі шектеледі, сондықтан олар ресми нұсқаға жүгінуге мәжбүр болады.
Р.Әбсаттаров, Абай атындағы ҚазҰПУ-дың Магистратура және PhD докторантура институтының саясаттану және әлеуметтік-философиялық пәндер кафедрасының меңгерушісі, философия ғылымдарының докторы, профессор.
