Ақпараттардың рас-өтірігін анықтаумен айналысатын маманды фактчекер деп атап жүрміз. Қазір әр журналист фактчекер бола алады. Ал алдына келген ақпаратты талғамай қабылдай беретін әр тұтынушы фактчекер бола бермейді. Жалған ақпарат таратуға адамдарды итермелейтін өзге де мотивтер бар. Біреулер әзіл аралас пранк үшін жалған ақпарат таратса, тағы біреулер өзіне көптің назарын аудартқысы келіп сол әрекетке барады. Сонымен қатар сатиралық бағыттағы медиа ресурстар да ақпаратты ойдан құрастырып таратады.
Сондықтан ресейлік сыни ойлау мектебінің негізін салушы Никита Непряхиннің айтқандарын ұсынып отырмыз:
1-қадам. Мақаланы тұтас оқып шығыңыз.
Жаңалықтарды ешқашан тақырыптарына қарап бағаламаңыз. Мақсатты аудиторияның назарын аудару үшін мақалалардың тақырыптары арандатушы, жанжалды болуы мүмкін. Барлық жаңалықтарды мұқият оқығанда, тақырыппен еш байланысы жоқ болып шығады.
2-қадам. Ақпараттың негізгі дереккөзін табыңыз.
Негізгі дереккөзге сілтемелер бар ма? Бастапқыда бұл оқиға туралы кім хабарлады: ресми органдар ма, беделді ұйымдар ма немесе күмәнді жасырын куәгерлер ме? Басқа ақпарат көздерінен растау бар ма? Осыған көз жеткізіңіз.
3-қадам. Авторды тексеріңіз.
Бұл мақаланың авторы бар ма? Ол тағы қандай мақалалар жазған? Интернетте ол туралы ақпарат бар ма? Ол бұрын не туралы жазды?
4-қадам. Жағымсыздық пен жеке мүдде туралы ойлаңыз.
Мәтін эмоцияға толы болса, фейк немесе үгіттің алғашқы белгісі екенін ұмытпаңыз… Бұл жаңалықтың мақсатты аудиториясы қандай? Оны таратуға мүдделі біреу бар ма? Бұл жаңалықтың растығы немесе жалған екені сізді қаншалықты қызықтырады?
Дайындаған Б.МҰРАТҚЫЗЫ
