Қашан болсын, қай қоғамды алып қарасаңыз да жалған ақпараттың тарауы заңды құбылыс. Оған белгілі бір мүдделі топ себепші болып жатады. Оны тарату арқылы өз пайдаларын қанағаттандырады. Фейк ақпараттар бұқаралық ақпарат құралдарында да, әлеуметтік желілер мен арналарда да тарауы бек мүмкін. Сонымен, жалған ақпарат неге тез тарайды және оны қалай ажыратуға болады? Бүгінде кеңінен айтылып жүрген фактчекинг деген не?
Фактчекинг ресурстары болғанымен, кейде жалған ақпаратты толық зерттеу мүмкін емес. Ақпарат жылдамдығының дамыған заманында кез келген хабар мен мәлімет бұқараға оңай әрі жылдам тарап кете алады. Оның дұрыс-бұрыстығы анықталмай жатып, көпшілікке жария болып жататын орта – әлеуметтік желілер мен мессенджерлер. Жалған ақпараттың тез таралып, талқыға кең көлемде түсуі қоғамдағы резонансқа, соңғы шыққан жаңалыққа тікелей байланысты. Егер ақпарат мазмұны үндеу, үгіттеу, сақтық, агрессиялық сипатта болса, адам миы оны қабылдауға, сенуге дайын тұрады. Бүгінде елімізде Factcheck.kz жобасы жұмыс істейді. Бұл ресурс қоғамдық маңызы бар және резонансты жаңалықтарды, фактілерді, сандарды, сондай-ақ көпшілік алдындағы тұлғалардың мәлімдемелерін рас, не өтірік екеніне мониторинг жасайды және тексереді. Сонымен қатар деректерді тексеру әдіснамасын сипаттап және деректер келтіре отырып, «жалған», «шындық», «шындыққа жақын», «манипуляция», «үкім жоқ» деген сияқты редакция шешімін жариялайды. «Фактчекингтің негізгі міндеті – ашық ақпаратқа негіздей отырып, жасалатын журналистикалық фактіні, жалпы кез келген ашық ақпаратты тексеру. Былайша айтқан кезде, ақпарат неғұрлым ашық болса, соғұрлым жалған ақпаратқа қарсы иммунитет пайда болады. Жалған ақпаратты жеңуге болады.
А.МҰСАБЕКҚЫЗЫ, «Ana tili»
