Журналист, қоғам белсендісі Бэлла Орынбетова ақпаратты тексерудің оп-оңай екенін, алайда адамдар енжарлық танытып, назар аудармайтынын айтады. Оның сөзінше, смартфонда геолокация қосылып тұрса, бейнежазбаның қандай телефонға және қашан түсірілгені айқын көрінеді. Интернетке метадатасын өзгертпей жүктегенде деректердің барлығы бірге жүктеледі. «Адам бір ақпаратқа назар аудармай, тексеруді қажет етпей өтіп кетсе де, кейін біреумен дауласқанда аргумент ретінде оны шын ақпарат ретінде беретін феномен бар. Ақпарат адам санасында сақталып қалады. Сөйтіп, жалған ақпаратпен күрескердің өзі де фейк ақпаратқа сеніп, оны кейін қолдануы мүмкін. Сондықтан әрбір ақпаратты тексеріп тұруды әдетке айналдыру керек», дейді Б.Орынбетова. Ол Қазақстанда деректердің көп бөлігі ашық екенін, stat.gov.kz және goszakup.gov.kz сайттарынан қажетті мәлімет алуға болатынын айтты. Психолог Қарлыға Бүйенбай адамдар әлеуметтік желіде жалған ақпаратты әдейі не білмей тарататынын айтады. Әдетте біріншісіне себеп – жарнама жасау қажеттігі болса, екіншісінің негізгі себебі – жалған сөйлеу әдеті. Ал әдет қалай қалыптасады? «Кез келген бала табиғатынан сезімтал келеді. Тіпті оған ата-анасы сөзбен айтпаса да не айтқысы келгенін сезіп-біліп тұрады. Ата-ана баласына қатысты қандай да бір шындықты қабылдағысы келмесе, балалар өтірік айтуға дағдылана бастайды. Өйткені бала үшін ең жақын адамының махаббатынан айырылып қалу – трагедия», дейді психолог. Оның сөзінше, балалардың сәби шағынан жазадан құтылып кету үшін өтірік айтуы уақыт өте келе әдетке айналады. Бала өтірік айтуға дағдыланады. Адамдардың жалған ақпарат тарату мен жалған ақпаратты оңай қабылдауының түпкілікті себебі – олардың бойында бала кезден қалыптасқан әдетте жатыр.
Ж.БАҚЫТБЕКҰЛЫ
