Фактчекинг – ақпараттық сауаттың бір бөлшегі. Оның өзі төрт бөліктен тұрады. Жарияланған ақпараттың рас-өтірігін тексеру, шенеуніктердің уәдесін тексеру, мифтерді сейілту, бұл қоғамда қалыптасқан стереотиптердің, мифтердің рас-өтірігін анықтай отырып, күдіктен сейілту. Одан кейін соңғы дүние, «пропаганданың деконструкциясы» деп аталады. Яғни қандай да бір пропаганданың себебін анықтап, түсіндірумен айналысады.
Негізі жалған ақпараттың ең басты белгісі – кез келген жалған ақпаратта эмоция болады. Яғни сіз бен біз жалған ақпаратты оқығанда оны эмоциямен қабылдамауымыз керек. Жалпы «менің туысқаным сөйтті, көршім бүйтті, танысым сөйтті» деген сияқты дүниелер көп кездеседі. Сондықтан осындай нәрсеге басты назар аудару керек. Тағы бір айта кететін дүние, жалған ақпараттағы назар аударатын мәселелер манипулипті, эмоциялық аспектілер. Яғни эмоция мен манипуляция болады», – дейді Factcheck.kz бас редакторы Думан Смақов.
Фактчекинг жасау барысында ең басты қағиданың бірі — ақпараттың түпкі көзін тауып және оның растығын білу үшін бірнеше дереккөзден іздеу. Ақпараттың қайнар көзін тексеру — кәсіби және жауапкершілікті жоғары сезінетін журналист үшін басты талап. Одан кейін қолдағы бар ақпарат жайында өзге тараптар не айтып жатқанын білу қажет. Келесі мәселе, эмоцияға ерік беру — фактчекер үшін кешірілмейтін «күнә». Өз жұмысында журналистер бұқараның көңілінен шығуы үшін барын салады.Кей медиаресурстар фактоидтарды көп жариялайды, себебі ол аудиторияның сұранысына ие. Бұл фейк ақпараттың таралуына жол ашады. Сонымен қатар әлеуметтік желі журналистер мен редакторлардың жұмысын жеңілдететін бірден-бір құрал. Әлеуметтік медиа арқылы ақпаратты верификациялау (растығын тексеру) — кейінгі жылдардағы негізгі және маңызды трендтің біріне айналған.
А.МҰСАБЕКҚЫЗЫ, «Ana tili»
